Wstęp
Z roku na rok możemy zaobserwować wzrost udziału queerowej literatury na rynku wydawniczym książek. Nie tylko na półkach w księgarniach wybór staje się większy, ale również, z każdym bieżącym rokiem, kolejni wydawcy dołączają do grona osób zainteresowanych wydawaniem literatury z reprezentacją LGBTQ+.
“Raport Queerteratura 2023” przedstawia dane zebrane w oparciu o zbiór tytułów z 2023 roku, który uporządkowała jedna osoba, przy wsparciu społeczności stworzonej wokół projektu “Lesbioteka” oraz wydawnictw, które zdecydowały się dołożyć cegiełkę do przejrzystości raportu i udostępnić dane o swoich książkach. Wreszcie, aby dopełnić obrazu “Raportu Queerteratury 2023”, zebrane dane zostały zestawione z raportem Biblioteki Narodowej – “Ruch wydawniczy w liczbach tom 77: 2023 Książki”. Należy tutaj też zaznaczyć, że nie wszystkie książki wydane w Polsce zostały przesłane do Biblioteki Narodowej i wliczone w ten raport, więc choć dane mogą być niepełne, tak jest to zestawienie najbliżej oddające rynek wydawniczy w Polsce.
Jako osoba tworząca ten raport zaznaczam, że nie przeczytałam wszystkich queerowych pozycji znajdujących się w zestawieniu, więc mogą wystąpić niezgodności wynikające z pominięcia pewnych pozycji, nie ujęcia, bądź przeinaczenia reprezentacji znajdującej się w wybranych tytułach.
Statystyka ogólna
“W roku 2023 wydawcy przesłali do Biblioteki Narodowej 33 893 pozycje książkowe.”
Choć przesłanych do Biblioteki Narodowej pozycji w 2023 roku jest niemal 34 tyś., tak w zestawieniu będziemy operować na nieco mniejszych liczbach. Jak podaje raport BN (Biblioteki Narodowej): “(…)Z tą problematyką (LGBTQ+) mamy do czynienia przede wszystkim w książkach literackich i to w największym stopniu w literaturze przeznaczonej dla nastolatków i chętnie przez nich wybieranej – w komiksach (…) i literaturze dla młodzieży(…)”, z tego względu, aby obliczyć udział literatury queerowej w rynku wydawniczym nie brane były pod uwagę książki naukowe, religijne, czy podręczniki. Połączone zostały więc dwie kategorie raportu BN: literatury faktu (2285) i książek literackich (12 757), aby uzyskać pełen obraz kategorii, w których queerowa reprezentacja pojawia się najczęściej. W 2023 roku, w Polsce, według własnoręcznie przeprowadzonych badań i poszukiwań, jako queerowe zostało zaklasyfikowanych aż 190 książek, jednak ta liczba może być w rzeczywistości nieco większa. Stanowi to zaledwie ~1,3% wszystkich książek wydanych w Polsce w 2023 roku.
Rys. 1: Udział Literatury queerowej w rynku wydawniczym w Polsce w roku 2023.
Największy udział, o którym należy wspomnieć ma miejsce oczywiście w literaturze młodzieżowej, popularnie nazywanej też “Young Adult”. W 2023 roku do BN zostało przesłanych 548 książek dla młodzieży. Podliczając wszystkie książki młodzieżowe, w których przewinęła się reprezentacja na większą i mniejszą skalę (zostały w to wliczone również niektóre książki fantastyczne) uzyskana została łączna liczba 75 książek, co stanowi niemal 14% całej kategorii. Można więc śmiało założyć, że młodzież LGBTQ+ jest najlepiej reprezentowaną grupą w literaturze. Pozytywnie świadczy to o wydawcach, którzy choć pewnie z bardziej finansowych względów, zapewniają reprezentację grupie, która jest najbardziej świadomą i otwartą na samoidentyfikację częścią społeczeństwa.
Zdecydowanie gorzej prezentuje się zestawienie, które trafia raczej do starszej części społeczeństwa. Łącznie książek z kategorii lit. pięknej, obyczajowej, kryminałów i romansów wydano 6 464 pozycji, z czego zaledwie 65 to książki, które dotyczyły queerowych zagadnień. Nawet, jeśli ta liczba miała by się podwoić przez niedokładność badania przeprowadzonego w ramach “Raportu Queerteratury 2023”, to i tak widać ogromną przepaść w stosunku do literatury kierowanej do młodzieży. Dorosłe osoby LGBTQ+ otrzymują reprezentację w literaturze na poziomie zaledwie 1%.
Jeszcze gorzej jest w przypadku literatury skierowanej do dzieci, bo chociaż stanowi ona 22% wszystkich książek literackich, które wpłynęły do Biblioteki Narodowej w 2023 roku, tak tylko jedna książka została odnaleziona i zaliczona na poczet queerowych książek i jest to “Z ręką na sercu” autorstwa Nory Dåsnes. Mimo wszystko jest to pozycja kierowana do starszych dzieci w wieku 8-12 lat. W tym wypadku nawet nie przytoczony zostanie stosunek procentowy, bo trzeba by go zapisać raczej w promilach aniżeli procentach. To pokazuje dobitnie, że brakuje literatury, która oswajałaby społeczeństwo z zagadnieniami dotyczącymi osób LGBTQ+ już od najmłodszych lat i może być jednym z wielu czynników, które wpływają bezpośrednio na dyskryminację kierowaną w młode osoby LGBTQ+ przez ich rówieśników.
Gatunek fantasy to z kolei trudny do zidentyfikowania teren pod względem reprezentacji. Wydawcy publikują informacje w tym zakresie najczęściej, gdy pozycja ma trafić do nastoletnich odbiorców, dla których queerowość bohaterów, czy potencjalny romans ma znaczenie. Sprawia to, że problematycznym staje się identyfikowanie pozostałych książek fantasy z wątkami queerowymi. W 2023 roku queerowa fantastyka stanowiła około 4% całości gatunku.
Rys. 2: Rozkład 190 queerowych książek z podziałem na gatunki.
Podobnie jak literatura przeznaczona dla dorosłych czytelników, prezentuje się też rozkład dotyczący literatury faktu. Queerowych pozycji wydano łącznie 19, z czego 12 to książki o zabarwieniu biograficznym, a 7 to reportaże. Razem przekłada się to na nieco poniżej 1% udziału queerowych pozycji w kategorii wszystkich książek literatury faktu, które wpłynęły do Biblioteki Narodowej w 2023 roku. Reportaże dotyczące naszej społeczności w ubiegłym roku, skupiały się na bardziej szczegółowych zagadnieniach, aniżeli społeczność LGBTQ+ jako całość. Jednymi z najpopularniejszych podejmowanych tematów były kwestie dotyczące szeroko pojętej transpłciowości (“Godność proszę. O transpłciowości, gniewie i nadziei”, “Ciała obce, opowieść o transpłciowości”, “Mów o mnie ono”).
Spektrum queerowości
Z początkowych szacunków zakładano, że udział polskich osób autorskich w zestawieniu “Raportu Queerteratury 2023” będzie stanowił około 10% wszystkich queerowych książek wydanych w 2023 roku. Z czasem jednak, w miarę uzupełniania danych, wyłoniły się znacznie wyższe liczby. Wśród 190 książek, aż 50 tytułów to książki polskich osób autorskich.
Rys. 3: Podział literatury queerowej na polską i zagraniczną.
Możemy w tym wyróżnić 15 książek skierowanych do młodzieży, 10 książek literatury faktu, 5 książek fantastycznych, 7 książek literatury pięknej, 5 kryminałów oraz 8 romansów bądź powieści obyczajowych. Szczególnie znaczącymi osobami autorskimi były tutaj między innymi: Renata Lis, Maja Heban, Mike Urbaniak, Anouk Herman czy Meg Krajewska.
Ciekawostką jest również fakt, iż 6 z 190 książek było tomem komiksowym lub powieścią graficzną. Chociaż przy wzięciu pod uwagę również pojedynczych zeszytów komiksowych, w tym opowieści o superbohaterach, czy mang liczby “Raportu Queerteratury 2023” uległyby drastycznym zmianom.
Najważniejszym aspektem całego raportu jest jednak reprezentacja. Grupą, która posiada największy udział reprezentacji w literaturze, niezależnie od gatunku, są geje* (70 książek). Analogicznie do najbardziej popularnego gatunku, geje* i związki mlm* występują najczęściej w literaturze młodzieżowej.
Rys. 4: Queerowe książki według reprezentacji.
Drugą, najlepiej reprezentowaną grupą są lesbijki* i kobiety w safickich związkach zwanych również wlw* (63 książki). To zestawienie może być jednak najpełniejsze z uwagi na projekt “Lesbioteka”, w ramach którego literatura lesbijska* jest uważnie śledzona na rynku wydawniczym, a który jest aktywnie prowadzony przez autorkę “Raportu Queerteratury 2023”.
Następnie możemy wyróżnić reprezentację transpłciowości, w tym również osób niebinarnych (20 książek). To najprawdopodobniej trzecia, co do wielkości, poruszana tematyka w literaturze queerowej w 2023 roku.
Wyodrębnione zostały też książki, w których, niezależnie od podejmowanej relacji między osobami bohaterskimi (czy to queerowej, czy uchodzącej za hetero passing), zawarta jest reprezentacja osób biseksualnych, w tym panseksualnych (16).
Ostatnią z najliczniejszych kategorii są książki ogólnie queerowe, które podejmują wątki dotyczące więcej niż dwóch, bądź trzech istotnych reprezentacji, książki, które trudno było zidentyfikować, bądź takie, w których reprezentacja jest znikoma, ale występuje (43). Pozostałe, niesklasyfikowane 4 książki można rozróżnić na dwie kategorie: książki z reprezentacją osób aseksualnych (2) oraz książki, w których występuje poliamoria (2).
Queerowe? wydawnictwa
Wydawnictw podejmujących queerową tematykę z roku na rok przybywa coraz więcej. Unikalnych wydawców, w tym również imprintów, którzy podjęli queerowe decyzje wydawnicze w 2023 roku było aż 74. Jednak wydawanie queerowej literatury w kraju takim jak Polska to gra w totolotka. Książki, takie jak popularny, wśród nie tylko queerowej młodzieży “Hearstopper”, nowe wydania powiązane z aktualnie wchodzącą do kin ekranizacją: “Red, White and Royal Blue”, “Nimona”, “Kolor Purpury” albo książki celebrytów: “PageBoy” (autorstwa Elliota Page’a), “Girls like girls” (autorstwa Hayley Kiyoko) to pozycje z gwarantowanym sukcesem wydawniczym. Co jednak z pozycjami, które po wydaniu i lichej promocji zostały zapomniane już po miesiącu od premiery? Przykładowo nowe wydanie “Ostatniego Aktu” o Tamarze Łempickiej albo świetne autobiograficzne “Zawirowania” uznanej rysowniczki Tillie Walden.
Niewiele jest wydawnictw, które opublikowały więcej niż 3 queerowe tytuły w 2023. Przyjrzyjmy się zatem tym najbardziej zaangażowanym. Naprzód wysuwa się młodzieżowy imprint wydawnictwa Kobiecego – Young z 15 queerowymi książkami wydanymi ubiegłego roku.
Rys. 5: Ilość queerowych książek w najbardziej zaangażowanych wydawnictwach.
Drugie miejsce zajmuje imprint We Need Ya, działający w obrębie wydawnictwa Poznańskiego z 13 książkami. Na ostatnim miejscu podium plasuje się kolejny imprint – Jaguar (Wydawnictwo Marginesy) z 12 książkami. Następnie kolejno: Wydawnictwo Literackie (8), W.A.B z grupy wydawniczej Foksal (7), Prószyński i S-ka (7), Mova należąca do Wydawnictwa Kobiecego (7), Wydawnictwo Czarne (5), imprint Wydawnictwa Media-Rodzina – Mustread (5), Wydawnictwo Novae Res (5) oraz Moondrive, jako część wydawnictwa Otwartego (5).
Nietrudno zauważyć, że większość z przytoczonych wyżej wydawnictw czy imprintów to wielomilionowe spółki, które poza queerowymi pozycjami wydają setki innych tytułów, które już queerowe nie są. Kiedy więc większość dochodów pochodzi ze stabilniejszej części rynku, wydawanie queerowej literatury można śmiało podciągnąć pod “bezpieczne” eksperymentowanie z reprezentacją i badanie rynku wydawniczego w Polsce. Niewątpliwie, jest to też pewna próba wpasowania się w społeczne trendy, chociażby inwestując w queerową literaturę młodzieżową. I choć takim właśnie praktykom zawdzięczamy zwiększającą się z roku na rok ilość queerowej literatury na rynku, tak warto tutaj przypomnieć o wydawnictwach działających na znacznie mniejszą skalę.
Jednym z takich wydawców jest Dziwny pomysł, który swoją publikacją “To ze mną jest problem” autorstwa Emmy Rävås, zakończył w 2023 roku niezwykłą serię wydawniczą – “Tęczowa seria”, która przybliżyła polskim czytelnikom queerową perspektywę z różnych zakątków świata. Zawiera też pierwszą książkę przetłumaczoną na polski z j. farerskiego. Kolejnym wydawcą, o którym należy wspomnieć jest mała grupa Girls* to the Front, która publikuje oryginalne, niszowe ziny polskich, queerowych osób autorskich i osób artystycznych. Wydawnictwo Pauza to następny, niezwykły wydawca, czy raczej wydawczyni, gdyż Anita Musioł, jest nie tylko właścicielką Pauzy, ale także jednoosobową machiną wydawniczą. W każdym roku wybiera kilka niezwykle wartościowych queerowych tytułów, po czym publikuje je na łamach swojego wydawnictwa. Nie zapominajmy też o Krytyce Politycznej, która w ubiegłych latach wystawiała się w Miasteczku Równości z okazji warszawskiej Parady Równości i stoi za ważnymi polskimi publikacjami (“Dezorientacje. Antologia polskiej literatury queer (2022)” czy zeszłoroczne “Teo. Dramaty” albo “Godność proszę. O transpłciowości, gniewie i nadziei”).
Podsumowanie
W Polsce w 2023 roku ukazało się 190 queerowych książek, jednak stanowi to ułamek naszego rynku wydawniczego. W kolejnych latach konieczne będzie położenie nacisku na wydawnictwa, aby odważyły się wydawać książki uwzględniające starsze grupy wiekowe, w tym queerowe osoby w wieku emerytalnym, które prawie nie są reprezentowane w literaturze. Potrzebujemy również wzrostu udziału queerowych publikacji w kategorii książek dziecięcych, aby oswajać młodsze pokolenie z różnorodnością społeczeństwa.
Reprezentacja gejów* to, po sukcesie “Heartstoppera”, nadal najbardziej chwytliwa, queerowa tematyka jaką podejmują wydawnictwa, chociaż z czasem może się to zmienić. Można, z pewną dozą ostrożności, prognozować wzrost udziału literatury poruszającej kwestie transpłciowości i niebinarności. W wielu wydawanych książkach pojawiaja się reprezentacja znikoma, czyli taka, która ma największy potencjał trafienia do osób heteronormatywnych. Osoby aseksualne, w tym również aromantyczne, powinny być lepiej reprezentowane w literaturze.
Więksi wydawcy mają największy potencjał rozwinąć rynek wydawniczy w bardziej przyjazne osobom queerowym miejsce, jednak wspierać powinniśmy w pierwszej kolejności tych, którzy robią to już od wielu lat i nie robią tego dla pieniędzy.
Poniżej znajdziecie bazę wszystkich queerowych książek, które wzięte zostały pod uwagę przy obliczaniu statystyk do “Raportu Queerteratury 2023”. Możecie dołożyć swoją cegiełkę do raportu i zgłosić w wiadomości prywatnej na instagramie lesbioteki jakie książki powinny jeszcze trafić do zestawienia, bądź zgłosić swoje uwagi i nieścisłości. Baza zostanie zaktualizowana dla przyszłych osób czytelniczych, jednak raport i statystyki pozostaną w niezmienionej formie, w celu porównania danych zebranych przez jedną osobę i danych, które mogą wpłynąć po opublikowaniu raportu.
Bibliografia
- Dane do “Raportu Queerteratury 2023” zostały zebrane poprzez:
- Obserwację social mediów wydawnictw w 2023 roku.
- Analizę wszystkich tytułów wydanych w 2023 roku na stronie https://datapremiery.pl/ksiazki/premiery/ i przegląd anglojęzycznych stron, również tych z recenzjami, np. platforma https://goodreads.com w celu weryfikacji ich queerowości.
- Uzyskanie informacji poprzez zgłoszenia o queerowych tytułach z 2023 roku od osób obserwujących profil lesbioteki.
- Bezpośredni kontakt z wydawnictwami.
Wydawnictwa, które udostępniły informację o swoich queerowych premierach w 2023 roku:
- Wydawnictwo W.A.B.
- Wydawnictwo Insignis
- Wydawnictwo SQN
- Wydawnictwo Prószyński i S-ka
- Wydawnictwo Kobiece
- Wydawnictwo Młody Book
2. Wszelkie cytaty i dane, z którymi zestawione zostało 190 queerowych książek pochodzą z darmowej publikacji Biblioteki Narodowej – “Ruch Wydawniczy w Liczbach 2023 K” opracowanej przez dr Olgę Dawidowicz-Chymkowska.
geje* – pisane z asteriksem w celu uwzględnienia osób niebinarnych, które identyfikują się z tą orientacją
mlm* – (ang. men loving men) meżczyźni kochający mężczyzn
lesbijki* – pisane z asteriksem w celu uwzględnienia osób niebinarnych, które identyfikują się z tą orientacją
wlw* – (ang. women loving women) kobiety kochające kobiety
Raport autorstwa:
Edyta Janicka (ona/jej)
Prowadząca nieformalny projekt “Lesbioteka”
Dodaj komentarz