Pieśni

Dziesiąta Muza

Safona (628-568) – najsławniejsza poetka liryczna starożytnej Grecji, pierwsza kobieta, która z pasją opiewała życie i miłość, pochodziła z Mityleny na wyspie Lesbos (według innych źródeł z Eresos). Ojciec, Skamandros, zmarł, kiedy poetka miała sześć lat. Przez wiele lat mieszkała z matką, Kleis, i braćmi: Charaxosem (wplątał się w miłostki z heterą Doricha, potępione przez poctkę), Erigiosem i Larichosem. Wyszła za mąż za bogatego kupca z Andros, Kerkilasa, z którym miała córkę także imieniem Kleis. Po jego śmierci odziedziczyła duży maja-tek. Jej rodzina należała do możnych rodów arystokratycznych, które gorliwie zwalczały wysuwa-nych przez lud tyranów. W związku z tym dwukrotnie musiała opuścić rodzinne strony (5931 591 p.n.e.), przebywała w Wielkiej Grecji na Sycylii. Po pięcioletniej banicji powróciła (tak jak Alkajos) na ukochaną wyspę Lesbos. Założyła szkołę dla dziewcząt z rodów szlachetnych. Takie szkoły istnieją i dzisiaj w Grecji. Uczyła poezji, muzyki, tańca i dobrych manier. Miała przenikliwe spojrzenie, słodki uśmiech i ciepły głos. Z młodymi towarzyszkami związała się czułą i namiętną przyjaźnią (podobnie jak Sokrates ze swoimi uczniami). To oraz jej płomienne poetyckie wynurzenia stały się przyczyną różnych aluzji do „lesbijskiej miłości" poetki. Grecki historyk literatury, Yannis Kordatos, twierdzi nawet, że lesbijska miłość była na ukochanej wyspie Safony „somatyczną koniecznością", ponieważ wielu mężczyzn z powodu walk społeczno-politycznych znajdowało się na wygnaniu.

Już przez współczesnych była Safona wielbiona i czczona. Wizerunki jej umieszczano na rzeźbach, czarach i monetach. Krążyły legendy o jej miłości do Faona i samobójczej śmierci, rozpowszechnione raczej przez komediopisarzy ateńskich: Antyfanisa, Amfisa i Efipposa. Bo ani wiadomości biograficzne, ani ocalałe utwory nie potwierdzają tej tezy. Poza tym Safona była kobietą żywotną, kochającą życie i ludzi, żyła długo, zmarła mając lat 60. Miłość do Faona i skok do morza przypominają raczej obiegowe mity i mityczne obrzędy.

Safonę cenili bardzo: Solon, Pindar, Teokryt, Plutarch, Platon nazwał ją (w epigramacie) dziesiątą Muzą", Antypater Homerem żeńskiego rodu", a sławny geograf Strabon -wspaniałą istotą". Sokrates, który zawsze był powściągliwy w swoich sądach, uznał ją za dobrą poetkę, a Lukian za „słodką chwałę wyspy Lesbos".

Cenili ją również Horacy, Owidiusz, Katullus (tłumaczył jej utwory), Petrarka, Boccaccio, Byron, Kochanowski i słowiańska Safo" Maria Pawlikowska Jasnorzewska, która po-święciła jej cykl wierszy pod tytułem „Róże dla Safony".

Twórczość Safony cieszyła się zasłużoną sławą, ale i często stanowiła lekturę zakazaną. W Bizancjum w 380 roku spalono jej książki, na które składały się epitalamia (pieśni weselne), hymny i modlitwy, epigramaty, pieśni miłosne i pieśni do przyjaciółek. Reszty dokonal pa-pież Grzegorz VII, który w 1073 roku rozkazał spalić wszystkie klasyczne biblioteki w Konstantynopolu i Rzymie.

Z dziewięciu wydanych tomów poezji Safony zachowało się w dobrym stanie kilka pieśni i kilkaset wierszy fragmentów; papirusy przynoszą z biegiem czasu dalsze urywki. Niniejsza książka obejmuje więcej utworów niż wydanie Janiny Brzostowskiej (1961) oparte na publikacji angielskiej Edgara Lobel i Denys Page (Oxford 1955). Myślę, że bardziej wiarygodne są wydania greckie utworów Safony, z których korzystałem: Panagis Lekatsás Safona" (Athina 1938), Sotiris Kakisis-,,Poezje Safony" (Athina 1983), Rita Bumi Papa Safona" (W: „Nowa antologia poezji światowej", t. I, Athina 1978)…

Niewiele więc utworów Safony się zachowało, ale i te ocalałe okruchy świadczą o bogactwie tematyki i wielkości talentu poetyckiego, o szczerości uczuć i precyzji myśli. Poezja czysta, liryczna, osobista, subtelna, pełna godności i miłosnej pasji. Jeszcze dzisiaj wzrusza naturalnością i zadziwia swoim dreszczem, rytmem, świeżością obrazów, doskonałą konstrukcją (np. strofa saficka – trzy pierwsze wersy jedenastosylabowe, ostatni – pięciozgłoskowy), harmonią, językiem prostym i giętkim.